Niealimentacja – kiedy brak zapłaty alimentów jest przestępstwem?

Brak zapłaty alimentów może prowadzić nie tylko do egzekucji komorniczej, ale również do odpowiedzialności karnej za przestępstwo niealimentacji. Nie oznacza to jednak, że każde opóźnienie w zapłacie alimentów automatycznie stanowi przestępstwo.

Odpowiedzialność za niealimentację reguluje art. 209 Kodeksu karnego. Obecnie dla odpowiedzialności karnej nie jest wymagane „uporczywe” niepłacenie alimentów. Ustawa posługuje się konkretnym kryterium wysokości powstałej zaległości, nadal jednak wymaga, aby sprawca uchylał się od wykonania obowiązku alimentacyjnego.

Kiedy niepłacenie alimentów jest przestępstwem?

Zgodnie z art. 209 § 1 k.k. odpowiedzialności karnej podlega osoba, która uchyla się od wykonania obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem lub inną umową, jeżeli:

➜ łączna wysokość zaległości stanowi równowartość co najmniej trzech świadczeń okresowych, albo

➜ w przypadku świadczenia innego niż okresowe – opóźnienie wynosi co najmniej trzy miesiące.

Przykładowo, jeżeli alimenty zostały ustalone na kwotę 1 000 zł miesięcznie, ustawowy próg zaległości odpowiada kwocie 3 000 zł. Nie musi przy tym chodzić o trzy kolejne miesiące, w których zobowiązany nie zapłacił nic. Istotna jest łączna wysokość powstałej zaległości.

Za przestępstwo z art. 209 § 1 k.k. grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo kara pozbawienia wolności do roku.

Czy każde niepłacenie alimentów jest przestępstwem?

Sam fakt powstania zaległości alimentacyjnej nie przesądza jeszcze o popełnieniu przestępstwa.

Po pierwsze, obowiązek alimentacyjny musi być określony co do wysokości w orzeczeniu sądowym, ugodzie zawartej przed sądem albo innym organem, albo innej umowie.

Po drugie, zaległość musi osiągnąć wysokość wskazaną w art. 209 § 1 k.k.

Po trzecie sprawca musi uchylać się od wykonania obowiązku alimentacyjnego. Oznacza to, że sprawca musi mieć obiektywną możliwość zapłaty, a decyzja o niepłaceniu wynika z jego negatywnego nastawienia. Samo stwierdzenie, że alimenty nie były płacone, nie wystarcza więc do przypisania odpowiedzialności karnej.

Czy brak pieniędzy na alimenty oznacza popełnienie przestępstwa?

Jak już wspomniano wyżej, dla odpowiedzialności za niealimentację istotne znaczenie mają rzeczywiste możliwości wykonywania obowiązku alimentacyjnego. Orzecznictwo wskazuje, że nie wystarcza samo ustalenie, iż osoba zobowiązana nie płaciła alimentów. Konieczne jest również ustalenie, że uchylała się od tego obowiązku. Sądy przyjmują, że uchylanie się występuje wówczas, gdy zobowiązany ma obiektywną możliwość wykonywania obowiązku alimentacyjnego, ale mimo tego go nie realizuje.

Oznacza to, że przy ocenie odpowiedzialności mogą mieć znaczenie m.in. sytuacja majątkowa i zarobkowa zobowiązanego oraz rzeczywiste możliwości uzyskiwania przez niego dochodu. Samo powstanie długu alimentacyjnego nie oznacza zatem automatycznie odpowiedzialności za przestępstwo z art. 209 k.k.

Niealimentacja a niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych

Surowszą postać przestępstwa niealimentacji przewiduje art. 209 § 1a k.k.

Jeżeli sprawca, uchylając się od obowiązku alimentacyjnego w warunkach określonych w § 1, naraża osobę uprawnioną na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności, albo karze pozbawienia wolności do 2 lat. W tym przypadku znaczenie ma więc nie tylko wysokość zaległości i zachowanie zobowiązanego, ale również skutek w postaci narażenia osoby uprawnionej na niemożność zaspokojenia jej podstawowych potrzeb życiowych.

Czy niealimentacja dotyczy tylko alimentów na dziecko?

Nie, przestępstwo niealimentacji nie dotyczy wyłącznie alimentów należnych małoletnim dzieciom. Art. 209 k.k. odnosi się do obowiązku alimentacyjnego, a nie wyłącznie do obowiązku rodzica wobec dziecka. W zależności od sytuacji odpowiedzialność karna może zatem dotyczyć również uchylania się od zapłaty alimentów ustalonych np. na rzecz byłego małżonka czy rodzica, jeżeli spełnione są pozostałe przesłanki określone w art. 209 k.k.

Czy do ścigania za niealimentację potrzebny jest wniosek?

Co do zasady przestępstwo niealimentacji jest ścigane na wniosek. Zgodnie z art. 209 § 2 k.k. wniosek może złożyć pokrzywdzony, organ pomocy społecznej, organ podejmujący działania wobec dłużnika alimentacyjnego. Nie w każdej sytuacji wniosek będzie jednak konieczny.

Fundusz Alimentacyjny a ściganie za niealimentację

Jeżeli pokrzywdzonemu przyznano odpowiednie świadczenia rodzinne albo świadczenia pieniężne wypłacane w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów, ściganie przestępstwa z art. 209 § 1 lub § 1a k.k. odbywa się z urzędu. W takiej sytuacji wszczęcie i prowadzenie postępowania nie jest uzależnione od złożenia wniosku przez pokrzywdzonego.

Czy zapłata zaległych alimentów pozwala uniknąć kary?

Przepisy przewidują szczególne rozwiązania dla osoby, która po wszczęciu postępowania ureguluje zaległości alimentacyjne. W przypadku podstawowego typu niealimentacji z art. 209 § 1 k.k. sprawca nie podlega karze, jeżeli w całości uiści zaległe alimenty nie później niż przed upływem 30 dni od dnia pierwszego przesłuchania w charakterze podejrzanego.

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku kwalifikowanego typu niealimentacji z art. 209 § 1a k.k., czyli gdy zachowanie sprawcy naraziło osobę uprawnioną na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Jeżeli sprawca w tym samym 30-dniowym terminie uiści w całości zaległe alimenty, sąd odstępuje od wymierzenia kary, chyba że wina i społeczna szkodliwość czynu przemawiają przeciwko takiemu rozstrzygnięciu.

Zapłata zaległości może więc mieć bardzo istotne znaczenie dla odpowiedzialności karnej, przy czym skutki zapłaty są różne w zależności od tego, czy sprawa dotyczy art. 209 § 1, czy art. 209 § 1a k.k.

Niealimentacja – podsumowanie

Nie każda zaległość alimentacyjna oznacza popełnienie przestępstwa. Dla odpowiedzialności z art. 209 k.k. znaczenie ma zarówno wysokość powstałej zaległości, jak i to, czy zobowiązany rzeczywiście uchylał się od wykonania obowiązku alimentacyjnego. W konkretnych sprawach istotne mogą być również możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego, przyczyny powstania zaległości oraz sytuacja osoby uprawnionej do alimentów. Jeżeli postępowanie karne zostało już wszczęte, szczególne znaczenie ma również termin 30 dni od pierwszego przesłuchania w charakterze podejrzanego, ponieważ całkowita spłata zaległości w tym okresie może wpływać na odpowiedzialność karną sprawcy.