Kiedy niezapłacenie faktury VAT może być oszustwem?

Powyższe oznacza, że nie każda niezapłacona faktura jest oszustwem. Aby można było mówić o odpowiedzialności karnej, konieczne jest wykazanie zaistnienia określonych przesłanek, tzw. znamion przestępstwa.

Kiedy niezapłacenie faktury może być oszustwem?

O przestępstwie oszustwa można mówić wtedy, gdy kontrahent już w momencie zawierania umowy wiedział, że nie zamierza lub nie jest w stanie wywiązać się z obowiązku zapłaty, a mimo to doprowadził drugą stronę do wydania towaru, wykonania usługi albo innego niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Przykładowo, sytuacja może mieć charakter przestępny, jeżeli przedsiębiorca:

➜ zawiera umowę, wiedząc, że nie zapłaci za otrzymany towar lub usługę,
➜ zapewnia kontrahenta o zamiarze zapłaty, mimo że od początku nie zamierza tego zrobić,
➜ ukrywa swoją nieciekawą sytuację finansową,

Kluczowy jest więc zamiar istniejący w chwili zawierania umowy. Sam fakt, że faktura ostatecznie nie została zapłacona, nie przesądza jeszcze o popełnieniu przestępstwa.

Jakie warunki muszą zostać spełnione, aby mówić o oszustwie?

W przypadku przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. istotne jest wystąpienie znamion tego czynu zabronionego. Wskazać można cztery podstawowe przesłanki:

➜ Wprowadzenie w błąd – sprawca przedstawia kontrahentowi nieprawdziwe informacje lub zataja istotne okoliczności, np. dotyczące zamiaru zapłaty.
➜ Zamiar bezpośredni – sprawca już w chwili zawierania umowy działa z zamiarem doprowadzenia drugiej strony do niekorzystnego rozporządzenia mieniem.
➜ Niekorzystne rozporządzenie mieniem – pokrzywdzony wydaje towar, wykonuje usługę lub w inny sposób rozporządza swoim mieniem.
➜ Cel osiągnięcia korzyści majątkowej – działanie sprawcy jest ukierunkowane na uzyskanie korzyści majątkowej, przy czym nie jest konieczne, aby korzyść ta faktycznie została osiągnięta.

W przypadku obrotu gospodarczego istotne jest ustalenie, czy pokrzywdzony zawarłby umowę, gdyby znał rzeczywiste zamiary kontrahenta dotyczące wykonania jej warunków.

Czy każda niezapłacona faktura oznacza oszustwo?

Nie. Chwilowa utrata płynności finansowej, problemy z kontrahentami czy opóźnienie w płatności nie oznaczają automatycznie popełnienia przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. Jeżeli przedsiębiorca zawierał umowę z rzeczywistym zamiarem jej wykonania, a dopiero później utracił płynność finansową i nie był w stanie zapłacić faktury w terminie, co do zasady mamy do czynienia ze sporem cywilnoprawnym, a nie sprawą karną. W takiej sytuacji wierzyciel może dochodzić należności w postępowaniu cywilnym, w tym wystąpić z pozwem o zapłatę.

Jak udowodnić oszustwo przy niezapłaconej fakturze?

Jednym z największych problemów w sprawach dotyczących oszustwa gospodarczego i niezapłaconych faktur jest udowodnienie zamiaru sprawcy. Samo istnienie długu, wezwania do zapłaty czy brak odpowiedzi na wezwania nie wystarczy jeszcze do wykazania, że kontrahent od początku zamierzał oszukać drugą stronę transakcji. Znaczenie mogą mieć natomiast okoliczności towarzyszące zawarciu umowy, takie jak:

➜ sytuacja finansowa kontrahenta w momencie zawierania umowy, w tym wcześniejsze zobowiązania i zaległości,
➜ sposób składania zamówienia,
➜ składane zapewnienia dotyczące zapłaty i informacje przekazywane drugiej stronie,
➜ zachowanie kontrahenta po otrzymaniu towaru lub wykonaniu usługi,
➜ inne podobne transakcje zawierane przez kontrahenta.

W praktyce udowodnienie zamiaru oszustwa może być trudne. Organy ścigania często oceniają tego rodzaju sprawy jako spory o charakterze cywilnym, szczególnie gdy brak jest dowodów wskazujących, że już w chwili zawierania umowy kontrahent nie zamierzał się z niej wywiązać.

Obrona przed zarzutem oszustwa

Jeżeli przedsiębiorca został podejrzany o popełnienie oszustwa w związku z niezapłaconą fakturą, kluczowe znaczenie ma wykazanie, że w momencie zawierania umowy miał rzeczywisty zamiar wywiązania się ze swojego zobowiązania. Znaczenie mogą mieć między innymi dokumenty potwierdzające sytuację finansową przedsiębiorstwa, korespondencja z kontrahentem, historia współpracy czy podejmowane próby uregulowania zobowiązania.

Istotne mogą być również częściowe spłaty zadłużenia, jeżeli potwierdzają one rzeczywisty zamiar wykonania zobowiązania. Nie oznacza to jednak, że sama częściowa zapłata automatycznie wyłącza odpowiedzialność karną – każda sprawa wymaga indywidualnej oceny okoliczności.

Czy wysokość niezapłaconej faktury ma znaczenie?

W przypadku oszustwa z art. 286 § 1 k.k. nie obowiązuje taki sam próg kwotowy jak w przypadku niektórych innych przestępstw przeciwko mieniu. Oznacza to, że również niezapłacenie faktury na stosunkowo niewielką kwotę może, w określonych okolicznościach, prowadzić do odpowiedzialności karnej, jeżeli zostaną spełnione wszystkie przesłanki przestępstwa oszustwa. Istotne jest przede wszystkim zachowanie sprawcy i jego zamiar, a nie wyłącznie wysokość niezapłaconej należności.

Kara za oszustwo gospodarcze

Podstawowy typ przestępstwa oszustwa określony w art. 286 § 1 k.k. zagrożony jest karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. W przypadku wypadku mniejszej wagi ustawodawca przewiduje łagodniejszą odpowiedzialność – sprawca może podlegać grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Jeżeli sprawca zostanie uznany za winnego, pokrzywdzony może również uzyskać orzeczenie dotyczące obowiązku naprawienia szkody.

Niezapłacona faktura – sprawa karna czy cywilna?

Najważniejsze jest to, że sama niezapłacona faktura nie oznacza jeszcze oszustwa. Aby można było mówić o przestępstwie z art. 286 § 1 k.k., konieczne jest wykazanie, że kontrahent już w momencie zawierania umowy działał z zamiarem doprowadzenia drugiej strony do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Jeżeli natomiast przedsiębiorca początkowo zamierzał wykonać umowę, lecz później utracił płynność finansową lub z innych przyczyn nie uregulował faktury, problem co do zasady będzie miał charakter cywilnoprawny. W takiej sytuacji wierzyciel może dochodzić zapłaty należności przed sądem.